Tymczasowe aresztowanie i zatrzymanie - adwokat Warszawa

Co dzieje się po zatrzymaniu i ile to trwa

Zatrzymanie jest krótkotrwałym pozbawieniem wolności na potrzeby postępowania karnego. Nie jest karą, nie jest aresztem i samo w sobie nie oznacza, że ktoś usłyszał zarzuty. Kończy się na jeden z dwóch sposobów: zwolnieniem albo doprowadzeniem do sądu z wnioskiem prokuratora o tymczasowe aresztowanie.

Kiedy policja może zatrzymać

Muszą wystąpić dwie rzeczy naraz (art. 244 par. 1 KPK). Po pierwsze uzasadnione przypuszczenie, że dana osoba popełniła przestępstwo. Po drugie co najmniej jedna z okoliczności: obawa ucieczki lub ukrycia się, obawa zatarcia śladów przestępstwa, niemożność ustalenia tożsamości albo przesłanki do prowadzenia sprawy w trybie przyspieszonym. Samo podejrzenie przestępstwa nie wystarcza, a brak tej drugiej przesłanki jest najczęstszym zarzutem w zażaleniu na zatrzymanie.

Osobne podstawy dotyczą przemocy domowej. Przy przestępstwie z użyciem przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej policja może zatrzymać sprawcę, gdy zachodzi obawa, że przemoc się powtórzy (art. 244 par. 1a KPK), a gdy użyto broni palnej, noża lub innego niebezpiecznego przedmiotu, zatrzymanie jest obowiązkowe (art. 244 par. 1b KPK).

Pouczenie i protokół, czyli od czego liczy się zegar

Zatrzymanego należy natychmiast poinformować o przyczynach zatrzymania i o jego prawach, w tym o prawie do adwokata, do bezpłatnego tłumacza, do złożenia oświadczenia i do odmowy jego złożenia, do odpisu protokołu oraz do pierwszej pomocy medycznej, a także wysłuchać go (art. 244 par. 2 KPK). Z zatrzymania sporządza się protokół z podaniem dnia, godziny, miejsca i przyczyny zatrzymania, a jego odpis doręcza się zatrzymanemu (art. 244 par. 3 KPK).

Godzina wpisana do protokołu nie jest formalnością. Od niej biegnie termin 48 godzin, a później i sam okres tymczasowego aresztowania, który liczy się od dnia zatrzymania (art. 265 KPK). Dlatego pierwszą rzeczą, o którą pytam, jest protokół i wpisana w nim godzina.

Ujęcie obywatelskie to co innego

Każdy może ująć osobę na gorącym uczynku przestępstwa albo w bezpośrednim pościgu, jeżeli zachodzi obawa jej ukrycia się lub nie można ustalić tożsamości - ale osobę ujętą trzeba niezwłocznie oddać w ręce policji (art. 243 KPK). Ujęcie nie jest zatrzymaniem w rozumieniu art. 244 KPK i nie daje prawa do przetrzymywania kogokolwiek na własną rękę.

Zatrzymanie to jeszcze nie zarzuty

Zatrzymanie dotyczy osoby podejrzanej, czyli takiej, co do której istnieje uzasadnione przypuszczenie popełnienia przestępstwa. Podejrzanym w sensie procesowym staje się dopiero ten, wobec kogo wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów (art. 313 KPK). Różnica nie jest akademicka, bo w postępowaniu przygotowawczym środki zapobiegawcze, w tym tymczasowe aresztowanie, można stosować wyłącznie wobec osoby, wobec której wydano takie postanowienie (art. 249 par. 2 KPK).

Praktyczna kolejność wygląda więc tak: zatrzymanie, zebranie niezbędnych danych i zawiadomienie prokuratora (art. 244 par. 4 KPK), przedstawienie zarzutów i przesłuchanie, a dopiero potem ewentualny wniosek o areszt. Jeżeli w ciągu 48 godzin nic z tego nie nastąpi, zatrzymanego trzeba zwolnić.

Zatrzymanie osoby a zatrzymanie prawa jazdy

To dwie różne instytucje, które łączy tylko słowo. Zatrzymanie prawa jazdy jest zatrzymaniem dokumentu na podstawie art. 135 Prawa o ruchu drogowym i nie wiąże się z pozbawieniem wolności; przysługuje na nie zażalenie na postanowienie o zatrzymaniu dokumentu. Ten temat opisuję osobno przy sprawach drogowych, w tekście o jeździe na zakazie i zatrzymaniu prawa jazdy. Ta strona dotyczy zatrzymania osoby i tymczasowego aresztowania.

Zatrzymanie zarządzone przez prokuratora

Prokurator może zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że osoba nie stawi się na wezwanie do przedstawienia zarzutów albo do badań, albo że będzie w inny bezprawny sposób utrudniać postępowanie (art. 247 par. 1 KPK). Po doprowadzeniu przeprowadza się czynności i zwalnia zatrzymanego, o ile nie zachodzi potrzeba zastosowania środka zapobiegawczego (art. 247 par. 4 KPK). Na takie zatrzymanie także przysługuje zażalenie (art. 247 par. 6 KPK).

Zażalenie na zatrzymanie: trzy różne zarzuty

Zatrzymanemu przysługuje zażalenie do sądu, w którym może domagać się zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania (art. 246 par. 1 KPK). To są trzy odrębne pytania i warto je rozdzielić, bo sąd bada każde z osobna:

• zasadność - czy w ogóle istniały przesłanki z art. 244 KPK, czyli uzasadnione przypuszczenie plus obawa ucieczki, zatarcia śladów albo niemożność ustalenia tożsamości,
• legalność - czy zatrzymania dokonał uprawniony organ i czy dochowano wymaganej formy, w tym pouczenia i protokołu,
• prawidłowość - jak zatrzymanie wykonano: użycie środków przymusu, sposób traktowania, warunki, dostęp do pomocy medycznej.

Zażalenie przekazuje się niezwłocznie sądowi rejonowemu miejsca zatrzymania albo prowadzenia postępowania, który również rozpoznaje je niezwłocznie (art. 246 par. 2 KPK). Jeżeli sąd uzna zatrzymanie za bezzasadne lub nielegalne, zarządza natychmiastowe zwolnienie (art. 246 par. 3 KPK). Jeżeli stwierdzi bezzasadność, nielegalność albo nieprawidłowość, zawiadamia o tym prokuratora i organ przełożony nad organem, który zatrzymania dokonał (art. 246 par. 4 KPK). Gdy równolegle złożono zażalenie na areszt, oba można rozpoznać łącznie (art. 246 par. 5 KPK).

Termin: siedem dni

Sam art. 246 KPK terminu nie podaje. Obowiązuje termin ogólny z art. 460 KPK, czyli 7 dni, a że zatrzymanie jest czynnością faktyczną, a nie postanowieniem, liczy się go od chwili zatrzymania. Nie ma tu terminu czternastodniowego, który bywa powtarzany w internecie.

Zażalenie ma sens także po zwolnieniu

Zwolnienie zatrzymanego nie zamyka sprawy zażalenia. Stwierdzenie, że zatrzymanie było niewątpliwie niesłuszne, otwiera drogę do odszkodowania i zadośćuczynienia od Skarbu Państwa (art. 552 par. 4 KPK). Dodatkowo ponowne zatrzymanie tej samej osoby na podstawie tych samych faktów i dowodów jest niedopuszczalne (art. 248 par. 3 KPK).

Posiedzenie aresztowe - jak wygląda i co na nim decyduje

Tymczasowe aresztowanie może nastąpić tylko na mocy postanowienia sądu (art. 250 par. 1 KPK). W postępowaniu przygotowawczym stosuje je na wniosek prokuratora sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzi się postępowanie, a w wypadkach niecierpiących zwłoki także inny sąd rejonowy (art. 250 par. 2 KPK). W Warszawie oznacza to najczęściej sąd rejonowy właściwy dla jednostki prokuratury prowadzącej sprawę - po lewej albo po prawej stronie Wisły, w zależności od okręgu.

Co musi zawierać wniosek prokuratora

Wniosek wymienia dowody wskazujące na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, okoliczności przemawiające za istnieniem zagrożeń dla prawidłowego toku postępowania albo za możliwością popełnienia nowego, ciężkiego przestępstwa, wskazuje podstawę stosowania środka i uzasadnia konieczność jego zastosowania (art. 250 par. 2a KPK).

Dostęp do akt przed posiedzeniem

W razie złożenia wniosku o zastosowanie albo o przedłużenie aresztu podejrzanemu i jego obrońcy udostępnia się niezwłocznie akta w części zawierającej treść dowodów dołączonych do wniosku (art. 156 par. 5a KPK). To nie jest dostęp do całych akt śledztwa, tylko do materiału, na którym opiera się wniosek. Wyłączone są zeznania świadków objętych ochroną z art. 250 par. 2b KPK, których prokurator dołącza w wyodrębnionym zbiorze i nie udostępnia obronie.

Przesłuchanie i obecność obrońcy

Przed zastosowaniem środka sąd przesłuchuje podejrzanego, chyba że jest to niemożliwe z powodu jego ukrywania się lub nieobecności w kraju (art. 249 par. 3 KPK). W tym samym przepisie jest zdanie, które w praktyce decyduje o obecności obrońcy na posiedzeniu: należy dopuścić do udziału ustanowionego obrońcę, jeżeli się stawi, ale zawiadomienie obrońcy o terminie nie jest obowiązkowe, chyba że podejrzany o to wnosi. Innymi słowy o zawiadomienie obrońcy trzeba wystąpić - nie przychodzi ono z automatu.

Posiedzenie na odległość

Można odstąpić od doprowadzenia podejrzanego do sądu, jeżeli zapewni się jego udział w posiedzeniu przy użyciu urządzeń przekazujących obraz i dźwięk (art. 250 par. 3b KPK). Obrońca bierze wtedy udział w miejscu przebywania podejrzanego, chyba że stawi się w sądzie albo sąd zobowiąże go do udziału w budynku sądu (art. 250 par. 3d KPK). Sąd może też zarządzić przerwę i zezwolić na telefoniczny kontakt obrońcy z podejrzanym (art. 250 par. 3e KPK). Trybu zdalnego nie stosuje się, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do poczytalności podejrzanego (art. 250 par. 3f KPK).

Na czym sąd może oprzeć postanowienie

Podstawę orzeczenia o zastosowaniu lub przedłużeniu aresztu mogą stanowić wyłącznie ustalenia z dowodów jawnych dla podejrzanego i obrońcy oraz z zeznań świadków objętych ochroną (art. 249a par. 1 KPK). Sąd uwzględnia też z urzędu okoliczności korzystne dla podejrzanego, których prokurator nie ujawnił (art. 249a par. 2 KPK).

Kiedy tymczasowego aresztowania nie stosuje się

Ustawa formułuje zasadę wprost: tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy (art. 257 par. 1 KPK). Areszt jest środkiem ostatecznym, a nie domyślnym, i dlatego uzasadnienie postanowienia musi osobno wyjaśnić, dlaczego nie uznano za wystarczający środka łagodniejszego (art. 251 par. 3 KPK).

Negatywne przesłanki tymczasowego aresztowania: zakazy i nakazy z art. 259 KPK

• Należy odstąpić od aresztu, jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, zwłaszcza gdy pozbawienie wolności spowodowałoby poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia albo pociągałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub jego najbliższej rodziny (art. 259 par. 1 KPK).
• Aresztu nie stosuje się, gdy można przewidywać, że sąd orzeknie karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem albo karę łagodniejszą, albo że okres aresztu przekroczy przewidywany wymiar kary bez zawieszenia (art. 259 par. 2 KPK).
• Areszt nie może być stosowany, jeżeli przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku (art. 259 par. 3 KPK).

Te ograniczenia mają jednak własny wyjątek: nie działają, gdy oskarżony ukrywa się, uporczywie nie stawia się na wezwania, w inny bezprawny sposób utrudnia postępowanie albo nie można ustalić jego tożsamości (art. 259 par. 4 KPK). To jest powód, dla którego ignorowanie wezwań bywa kosztowniejsze niż sama sprawa.

Zły stan zdrowia

Jeżeli stan zdrowia tego wymaga, areszt może być wykonywany wyłącznie przez umieszczenie w odpowiednim zakładzie leczniczym, w tym psychiatrycznym (art. 260 par. 1 KPK). Wykaz takich zakładów określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości. Dokumentacja medyczna złożona przed posiedzeniem, a nie po nim, realnie zmienia rozmowę o tym punkcie.

Poręczenie majątkowe i inne środki zamiast aresztu

Stosując tymczasowe aresztowanie, sąd może zastrzec, że środek ulegnie zmianie pod warunkiem złożenia w wyznaczonym terminie określonego poręczenia majątkowego (art. 257 par. 2 KPK). Na uzasadniony wniosek oskarżonego lub obrońcy, złożony najpóźniej ostatniego dnia terminu, sąd może ten termin przedłużyć. To najczęstsza realna droga wyjścia z aresztu na wczesnym etapie sprawy. Potocznie mówi się w tej sytuacji o kaucji za wyjście z aresztu, ale Kodeks postępowania karnego takiego pojęcia nie zna i posługuje się wyłącznie nazwą poręczenie majątkowe.

Sprzeciw prokuratora odracza wyjście

Jeżeli prokurator oświadczy, najpóźniej na posiedzeniu po ogłoszeniu takiego postanowienia, że sprzeciwia się zmianie środka, postanowienie w części dotyczącej zamiany aresztu na poręczenie staje się wykonalne dopiero z dniem uprawomocnienia (art. 257 par. 3 KPK). Praktycznie oznacza to, że mimo wpłaconej sumy zwolnienie nie następuje od razu. Warto o tym wiedzieć wcześniej, bo rodzina zwykle spodziewa się wyjścia tego samego dnia.

Skąd mogą pochodzić pieniądze

Poręczenie w postaci pieniędzy, papierów wartościowych, zastawu lub hipoteki może złożyć oskarżony albo inna osoba (art. 266 par. 1 KPK). Przedmiot poręczenia nie może jednak pochodzić z przysporzenia dokonanego na ten cel, a sąd albo prokurator może uzależnić przyjęcie od wykazania źródła jego pochodzenia; oświadczenie w tej sprawie składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej (art. 266 par. 1a KPK). Zebranie kwoty od rodziny wymaga więc ostrożności i udokumentowania, skąd te środki są.

Środki nieizolacyjne

Poza poręczeniem majątkowym ustawa przewiduje poręczenie społeczne i poręczenie osoby godnej zaufania (art. 271 i art. 272 KPK), dozór Policji (art. 275 KPK), zawieszenie w czynnościach służbowych lub zakaz prowadzenia określonej działalności (art. 276 KPK) oraz zakaz opuszczania kraju połączony z zatrzymaniem paszportu (art. 277 KPK). Środki te można łączyć, i właśnie zestaw kilku łagodniejszych środków bywa odpowiedzią na argument, że tylko areszt zabezpieczy tok postępowania.

Odwrotna zależność też obowiązuje: jeżeli oskarżony uniemożliwia lub utrudnia wykonywanie zastosowanego środka albo umyślnie naruszył związany z nim obowiązek lub zakaz, sąd lub prokurator stosuje środek gwarantujący skuteczną realizację celów (art. 258a KPK). Złamanie dozoru Policji prowadzi więc realnie do aresztu.

Ile może trwać tymczasowe aresztowanie

W postępowaniu przygotowawczym sąd, stosując areszt, oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące (art. 263 par. 1 KPK). Dalsze etapy wyglądają tak:

• gdy ze względu na szczególne okoliczności nie można było ukończyć postępowania przygotowawczego, sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy może przedłużyć areszt na okres, który łącznie nie przekroczy 12 miesięcy (art. 263 par. 2 KPK),
• łączny okres aresztu do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat (art. 263 par. 3 KPK),
• przedłużenia ponad te terminy dokonuje sąd apelacyjny i tylko z powodów wymienionych w ustawie: zawieszenia postępowania, czynności zmierzających do ustalenia tożsamości, czynności dowodowych w sprawie o szczególnej zawiłości lub prowadzonych poza granicami kraju albo celowego przewlekania postępowania przez oskarżonego (art. 263 par. 4 KPK); na takie postanowienie przysługuje zażalenie do sądu apelacyjnego w składzie trzech sędziów (art. 263 par. 5 KPK),
• po wydaniu pierwszego wyroku każde kolejne przedłużenie może następować na okres nie dłuższy niż 6 miesięcy (art. 263 par. 7 KPK).

Granica, o której rzadko się pisze

Przedłużenia przez sąd apelacyjny nie stosuje się do terminu dwunastomiesięcznego, gdy kara realnie grożąca oskarżonemu nie przekroczy 3 lat pozbawienia wolności, ani do terminu dwuletniego, gdy nie przekroczy ona 5 lat - chyba że przedłużenie jest spowodowane celowym przewlekaniem postępowania przez samego oskarżonego (art. 263 par. 4b KPK). W sprawach o typowe występki to ograniczenie bywa mocniejszym argumentem niż polemika z obawą matactwa.

Kalendarz przedłużeń

Wniosek o przedłużenie składa się, wraz z przesłaniem akt właściwemu sądowi, najpóźniej 14 dni przed upływem dotychczas oznaczonego terminu (art. 263 par. 6 KPK). To jest moment, w którym obrona realnie może zadziałać: przed posiedzeniem, a nie po nim. Sam okres aresztu liczy się od dnia zatrzymania (art. 265 KPK), a przy zbiegu z karą odbywaną w innej sprawie okres odbywania tej kary zalicza się do terminów ustawowych (art. 263 par. 3a KPK).

Jak wyjść z aresztu: zażalenie i wniosek o uchylenie

Zażalenie na postanowienie o zastosowaniu aresztu

Na postanowienie w przedmiocie środka zapobiegawczego przysługuje zażalenie na zasadach ogólnych, a na postanowienie prokuratora - do sądu rejonowego, w którego okręgu prowadzi się postępowanie (art. 252 par. 1 i 2 KPK). Termin to 7 dni od ogłoszenia albo doręczenia postanowienia (art. 460 KPK). Sąd rozpoznaje zażalenie w przedmiocie aresztu nie później niż przed upływem 7 dni od przekazania mu zażalenia wraz z niezbędnymi aktami (art. 252 par. 3 KPK) - termin biegnie więc od przekazania akt, a nie od dnia, w którym zażalenie zostało wniesione.

Wniosek o uchylenie lub zmianę środka

Środek zapobiegawczy należy niezwłocznie uchylić lub zmienić, gdy ustaną przyczyny jego zastosowania albo powstaną przyczyny uzasadniające uchylenie lub zmianę (art. 253 par. 1 KPK). W postępowaniu przygotowawczym areszt zastosowany przez sąd może uchylić lub zmienić na łagodniejszy także prokurator (art. 253 par. 2 KPK). Wniosek o uchylenie lub zmianę oskarżony może składać w każdym czasie, a rozstrzyga się go najpóźniej w ciągu 3 dni (art. 254 par. 1 KPK).

Pułapka trzech miesięcy

Jest jedno ograniczenie, o którym warto wiedzieć przed złożeniem wniosku: zażalenie na postanowienie w przedmiocie wniosku przysługuje tylko wtedy, gdy wniosek złożono po upływie co najmniej 3 miesięcy od dnia wydania postanowienia w przedmiocie środka zapobiegawczego (art. 254 par. 2 KPK). Wniosek złożony wcześniej zostanie rozpoznany, ale odmowa będzie niezaskarżalna. Dlatego składanie wniosków co dwa tygodnie zwykle nie przybliża do wyjścia, a rozsądniej jest przygotować jeden wniosek oparty na nowych okolicznościach i złożyć go w momencie, w którym daje prawo do zażalenia. Zażalenie na postanowienie sądu rozpoznaje ten sam sąd w składzie trzech sędziów (art. 254 par. 3 KPK).

Zwolnienie z mocy ustawy

W razie uniewinnienia, umorzenia albo warunkowego umorzenia postępowania, warunkowego zawieszenia kary, wymierzenia kary pozbawienia wolności odpowiadającej co najwyżej okresowi aresztu, skazania na karę łagodniejszą niż pozbawienie wolności albo odstąpienia od wymierzenia kary zarządza się niezwłoczne zwolnienie tymczasowo aresztowanego, o ile nie jest on pozbawiony wolności w innej sprawie (art. 264 par. 1 KPK).

Co sąd ma obowiązek zrobić dla rodziny i majątku aresztowanego

Ta część przepisów bywa pomijana, a dotyczy spraw, które w pierwszych dniach są dla rodziny najbardziej dotkliwe.

• O zastosowaniu tymczasowego aresztowania sąd jest obowiązany bezzwłocznie zawiadomić osobę najbliższą; może to być osoba wskazana przez oskarżonego (art. 261 par. 1 KPK), a na wniosek oskarżonego można zawiadomić także inną osobę zamiast niej lub obok niej (art. 261 par. 2 KPK).
• Sąd niezwłocznie zawiadamia pracodawcę, szkołę lub uczelnię, a gdy oskarżony jest przedsiębiorcą albo członkiem organu zarządzającego - na jego wniosek - zarządzającego przedsiębiorstwem (art. 261 par. 3 KPK).
• Sąd zawiadamia sąd opiekuńczy, jeżeli zachodzi potrzeba zapewnienia opieki nad dziećmi aresztowanego, oraz organ opieki społecznej, jeżeli trzeba roztoczyć opiekę nad osobą niedołężną lub chorą, którą aresztowany się opiekował (art. 262 par. 1 pkt 1 i 2 KPK).
• Sąd przedsiębierze czynności niezbędne do ochrony mienia i mieszkania aresztowanego (art. 262 par. 1 pkt 3 KPK), a o poczynionych wystąpieniach i wydanych zarządzeniach powiadamia aresztowanego (art. 262 par. 2 KPK).

Warto o te punkty upomnieć się wprost już na posiedzeniu aresztowym, zwłaszcza gdy w domu zostają dzieci, osoba wymagająca opieki albo działalność gospodarcza, której nie ma kto prowadzić.

Odszkodowanie za niesłuszne zatrzymanie lub areszt

Odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę od Skarbu Państwa przysługują w wypadku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania (art. 552 par. 4 KPK). Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy, a postępowanie jest wolne od kosztów sądowych.

Terminy są dwa i mają różne punkty początkowe. Roszczenia przedawniają się po upływie roku: przy tymczasowym aresztowaniu - od daty uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, a w razie zatrzymania - od daty zwolnienia (art. 555 KPK). Ta druga data przy zatrzymaniach bywa przeoczona, bo rok potrafi upłynąć, zanim sama sprawa karna się skończy.

Wcześniejsze postanowienie sądu stwierdzające bezzasadność albo nielegalność zatrzymania (art. 246 par. 3 i 4 KPK) nie jest formalnym warunkiem odszkodowania, ale jest w tym postępowaniu argumentem, którego nie da się odtworzyć po latach. To kolejny powód, żeby zażalenia na zatrzymanie nie odpuszczać nawet wtedy, gdy zatrzymany jest już na wolności.